İş Fikri Yasal Olarak Korunabilir mi? ABD Hukukunda Koruma Yolları

Hayır, bir iş fikrini tek başına koruyamazsınız. Evcil hayvan maması için bir abonelik hizmeti, ikinci el ders kitapları için bir pazar yeri ya da özel ders verenlerle öğrencileri eşleştiren bir uygulama fikri, siz onu anlattığınız gün herkesin kopyalayabileceği bir fikirdir. Hukukun koruduğu şey, fikrin üzerine inşa ettiğiniz somut unsurlardır: yazdığınız kod ve içerik, satış yaptığınız isim, gizli tuttuğunuz teknik bilgi ve patent standardını karşılayan her türlü buluş. Dolayısıyla “iş fikri nasıl korunur” sorusunun pratik cevabı, bu katmanlardan hangisinin işletmenize uygulanacağı ve bunların hangi sırayla hayata geçirileceğidir. Fikri mülkiyet hukuku ekibimiz bu soruyu genellikle tek bir toplantıda yanıtlar, çünkü doğru katmanlar işletmenin fiilen ne yaptığından kendiliğinden ortaya çıkar.

Fikirlerin kendisi neden korunmaz

Telif hakkı özgün ifadeyi korur, arkasındaki fikri asla korumaz. Telif Hakkı Yasası (Copyright Act) bunu açıkça söyler: koruma hiçbir fikre, prosedüre, sürece, sisteme, işletim yöntemine, kavrama veya ilkeye uzanmaz. Marka hukuku iş modellerini değil, kaynağı gösteren işaretleri korur. Patent hukuku yeni, faydalı ve aşikâr olmayan buluşları korur; yalın bir iş konsepti bu çıtayı nadiren aşar. Ticari sır hukuku en çok yaklaşan alandır, ancak bilgiyi yalnızca gizli kaldığı sürece ve yalnızca gizli olduğu için değer taşıyorsa korur.

Bu durum bir boşluk bırakır ve bu boşluk bilinçlidir. Fikirler üzerinde rekabet, piyasaların işleyiş biçimidir. Elde ettiğiniz koruma uygulamaya yöneliktir; bu nedenle strateji, fikri mümkün olduğunca erken korunabilir varlıklar yaratacak şekilde hayata geçirmektir.

Birinci katman: gizli tutun ve gizlilik sözleşmeleri kullanın

Lansmandan önce fikir ve etrafındaki ayrıntılar (fiyatlandırma modeli, tedarikçi listesi, henüz piyasaya sürülmemiş özellikler), bunlara ticari sır muamelesi yaparsanız ticari sır niteliği taşıyabilir. Bu, onları yalnızca imzalı bir gizlilik sözleşmesi (non-disclosure agreement, NDA) kapsamında paylaşmak, şirket içinde kimlerin erişebileceğini sınırlamak ve belgeleri gizli olarak işaretlemek demektir. Neyin ticari sır sayıldığına ilişkin ölçütü, ticari sır sayılan bilgileri anlattığımız yazıda açıklıyoruz.

NDA bir sözleşmedir; bu nedenle yalnızca imzalayanları bağlar. Yatırımcılar sunum aşamasında NDA imzalamayı çoğu zaman reddeder ve bu konuda ısrar etmek görüşmeyi sona erdirebilir. Olağan yaklaşım, uygulama ayrıntılarına girmeden sorunu ve elde edilen ivmeyi anlatmak, ayrıntıları ise NDA’nın teamül olduğu due diligence (hukuki ve mali inceleme) aşamasına saklamaktır. Yükleniciler, yazılım geliştiriciler ve potansiyel iş ortakları için ilk esaslı görüşmeden önce NDA imzalanması standarttır ve asla atlanmamalıdır. CLP’nin ticari sır koruması sayfası, bu sözleşmeleri uygulanabilir kılan politikaları özetliyor.

İkinci katman: yazdıklarınız ve geliştirdikleriniz için telif hakkı

Kod yazdığınız, bir web sitesi taslağı hazırladığınız, video kaydettiğiniz veya bir logo tasarladığınız anda o eser üzerinde telif hakkı doğar. Telif hakkı başkalarının eserin kendisini kopyalamasını engeller, ancak kendi kodlarıyla rakip bir ürün geliştirmelerini engellemez. Telif Hakkı Ofisi’ne (Copyright Office) tescil isteğe bağlıdır ama masrafı düşüktür ve bir ABD eseri için dava açmadan önce zorunludur. Tescil hakkı yaratmaz, bu yüzden kesin konuşalım: tescilin sağladığı şey, ihlal başlamadan önce veya ilk yayından itibaren üç ay içinde tescil yaptırdıysanız kanuni tazminat (statutory damages) ve avukatlık ücreti talep edebilme imkânıdır. Zamanlamayı, telif hakkı otomatik doğsa da tescilin neden önemli olduğunu ele aldığımız yazıda anlatıyoruz.

Uygulamada en çok girişimi koruyan katman telif hakkıdır, çünkü hızlı hareket etmek isteyen rakipler arayüzleri, içerikleri ve kodları toptan kopyalamaya heveslenir. Bu hakkın şirkete ait olduğundan emin olun: yüklenici sözleşmelerinde devir hükmü bulunmalıdır, aksi halde uygulamanızı geliştiren serbest çalışan uygulamanın sahibi olur.

Üçüncü katman: isim için marka

İsim ve logo, genç bir şirketin çoğu zaman en değerli varlığıdır, çünkü müşterilerin hatırladığı şey onlardır. ABD’de marka hakları ticarette kullanımla doğar, ancak USPTO’da yapılan federal bir tescil ülke çapında öncelik, sahipliğe ilişkin yasal bir karine ve ithalatı ve çevrimiçi sahte ürünleri durdurabilme imkânı sağlar. Bir isme karar vermeden önce bir ön araştırma (clearance search) yaptırın. Mevcut bir tescille çakışan bir isim seçmek, ileride, tam da marka bir değer kazanmışken isim değiştirmek zorunda kalmak anlamına gelir. Marka araştırması ve ön inceleme sayfamız, doğru bir araştırmanın neleri kapsadığını açıklıyor. İsim seçilir seçilmez, lansmandan önce, önceliği güvence altına almak için kullanım niyetine dayalı (intent-to-use) bir başvuru yapın.

Dördüncü katman: buluş şartları karşılıyorsa patent

İşletme yeni bir teknik çözüm içeriyorsa (belirli bir soruna uygulanan yeni bir algoritma, bir cihaz, bir süreç, bir formül), patent alınması mümkün olabilir. Patentler, buluşun tamamen kamuya açıklanması karşılığında, başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl boyunca başkalarını dışlama hakkı verir. İki zamanlama kuralı önemlidir. Buluşun kamuya açıklanması, satışı veya kamuya açık kullanımı ABD’de bir yıllık bir süreyi başlatır, bu süreden sonra patent alınamaz; yabancı ülkelerin çoğu ise hiç ek süre (grace period) tanımaz. Geçici patent başvurusu (provisional application), başvuru tarihini daha düşük maliyetle güvence altına almanın bir yoludur ve tam başvuruyu yapmak için on iki ay süre tanır. Patent başvuru süreci (patent prosecution) kayıtlı bir patent vekilini gerektirir; bir müvekkilin yol haritası bunu gerektirdiğinde patent avukatlarıyla koordineli çalışırız.

İş fikri nasıl korunur: katmanları doğru sırayla kurmak

Erken aşamadaki işletmelerin çoğu için sıralama şöyledir: ilk günden itibaren NDA’lar ve şirket içi gizlilik; kuruluşta kurucu ve yüklenici fikri mülkiyet devirleri; isim seçildiğinde marka ön araştırması ve kullanım niyetine dayalı başvuru; lansman döneminde temel kod ve içeriğin telif hakkı tescili; ve yalnızca gerçek bir teknik buluş ve bunun için bir bütçe varsa patent değerlendirmesi. Fikir bu süreç boyunca korumasız kalır. Onun üzerine kurulan işletme ise korumasız kalmaz.

Lansmandan önce hangi korumaları hayata geçireceğinize karar veriyorsanız, Capitol Law Partners ile yapacağınız bir görüşmede bunları durumunuza göre maliyet ve aciliyet sırasına koyabiliriz. Görüşme planlayın.

Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımamaktadır. Bu iletişim yoluyla avukat-müvekkil ilişkisi kurulmamaktadır.

Av. Çağatay Ersoy. Kurucular, yatırımcılar ve büyüyen şirketler için pratik strateji.

Bu konuda yardıma mı ihtiyacınız var? Fikri mülkiyet koruma stratejisi sayfamıza göz atın veya randevu alın.