Yetişkine Vasi Atanması Ne Zaman Gerekir? Mahkemenin Ölçütü

Yetişkine mahkemece vasi atanması (court-appointed guardian), iki koşul aynı anda gerçekleştiğinde gerekir. Birincisi, kişi artık kendi sağlığı, güvenliği veya yaşam düzeni hakkında sorumlu kararlar veremiyor ya da bu kararları ifade edemiyordur. İkincisi, vekaletname, önceden verilmiş sağlık talimatı (advance directive) veya destekli karar verme sözleşmesi (supported decision-making agreement) gibi daha az kısıtlayıcı hiçbir düzenleme bu boşluğu kapatamıyordur. Tek başına bir teşhis bu sonuca ulaşmak için yeterli değildir. Washington, DC, Virginia ve New York mahkemelerinin tümü işlevsel bir ölçüt uygular ve dilekçe sahibi, iddiasını açık ve ikna edici delille (clear and convincing evidence) ispatlamak zorundadır. Bir ebeveyniniz, eşiniz veya yetişkin çocuğunuz için vasi atanması talebiyle dilekçe vermeyi düşünüyorsanız, aşağıdaki sorular hâkimin soracağı sorulardır.

Mahkemenin gözünde ehliyetsizlik ne anlama gelir

Her yargı bölgesi ehliyetsizlik (incapacity) ölçütünü biraz farklı ifade eder, ancak özü aynıdır. Mahkeme, bir doktorun koyduğu teşhise değil, kişinin neyi yapabildiğine ve neyi yapamadığına bakar.

Virginia, yetişkinin bilgiyi alma ve değerlendirme ya da insanlara ve olaylara karşılık verme yetisinin, bir vasi olmadan sağlığı, bakımı, güvenliği veya tedavi ihtiyaçlarıyla ilgili temel gereklilikleri karşılayamayacağı ölçüde zayıflayıp zayıflamadığını sorar. New York’un Article 81 düzenlemesi buna ikinci bir unsur ekler: kişinin bu kısıtlılıklar nedeniyle zarar görme ihtimalinin bulunması ve bu yetersizliğin niteliğini ve sonuçlarını anlayıp kavrayamaması gerekir. District of Columbia da müdahale yargılamalarında (intervention proceedings) benzer bir işlevsel tanım uygular.

Uygulamada bu şu anlama gelir: isimleri unutan, ancak bakımevine gitmeyi açıklayabildiği gerekçelerle reddeden bir ebeveyn, hukuki anlamda muhtemelen ehliyetsiz sayılmaz. Ocağı açık bırakan, hangi ilaçları kullandığını söyleyemeyen ve evine bir yabancının yerleştiğini fark etmeyen bir ebeveyn ise muhtemelen ehliyetsiz sayılır. Yasal vesayet alanındaki çalışmalarımız, her dosyaya bu işlevsel tabloyu ortaya koyarak başlar; çünkü hem değerlendirme raporu hem de duruşma bu tabloya göre şekillenir.

Yetişkine vasi atanması ne zaman doğru çözümdür

• Demans veya ilerleyici başka bir hastalık, kişinin kendi bakımını yönlendiremeyeceği noktayı aşmıştır ve kişi henüz ehliyetliyken önceden verilmiş bir sağlık talimatı ya da sağlık vekaletnamesi imzalanmamıştır.
• Zihinsel veya gelişimsel engeli olan genç bir yetişkin 18 yaşına girmek üzeredir ve tedaviye onay verecek, eğitim ve sosyal yardım evraklarını imzalayacak, sağlık ve hizmet sağlayıcılarla muhatap olacak, yasal yetkiye sahip birine ihtiyaç duyacaktır. New York bu davaların çoğunu Article 81 yerine Surrogate’s Court Procedure Act’in 17-A maddesi kapsamında görür.
• Bir beyin hasarı, felç veya ağır bir psikiyatrik kriz, kişiyi tedaviye onay veremez ya da hastaneden güvenle ayrılamaz hale getirmiştir ve aile, bundan sonra ne olması gerektiği konusunda anlaşamamaktadır.
• Kişi, artık ona erişimi kontrol eden biri tarafından yalnızlaştırılmakta veya istismar edilmektedir ve güvenilir bir aile üyesine müdahale etme hakkını (standing) verecek tek şey bir mahkeme kararıdır.

Bunların çoğunun kişisel kararlarla ilgili olduğuna dikkat edin: tıbbi onay, ikamet yeri, günlük bakım. Asıl sorun para, ödenmemiş faturalar veya bir hesabı boşaltan biri ise doğru dilekçe genellikle, tek başına ya da vesayetle birlikte, kişinin mali işleri üzerinde kayyımlık (conservatorship) talebidir. Virginia ve DC bu ikisini ayrı atamalar olarak ele alır; New York ise ikisini tek bir Article 81 kapsamında kişi ve malvarlığı vasisi atamasında birleştirir.

Hâkimin soracağı alternatifler

Bu üç yargı bölgesinin her biri, mahkemenin tam vesayetten daha hafif bir çözümün yeterli olup olmayacağını değerlendirmesini zorunlu kılar. Dilekçenin, dava vasisinin (guardian ad litem) veya mahkeme değerlendiricisinin (court evaluator) ve hâkimin bu seçenekleri tek tek ele almasını bekleyin.

Kalıcı vekaletname (durable power of attorney) ve önceden verilmiş tıbbi talimat, kişi tarafından henüz ehliyetliyken imzalanmışsa genellikle vesayeti gereksiz kılar. Bu iki aracı vesayet ile vekaletname arasındaki farkı ele aldığımız yazımızda karşılaştırıyoruz. Püf noktası zamanlamadır: ehliyet kaybedildikten sonra bu belgeler artık imzalanamaz.

Varsayılan vekil kanunları (default surrogate statutes), karar veremeyen bir hasta adına eşin, yetişkin çocuğun veya başka bir yakın akrabanın, mahkemeye hiç başvurmadan tıbbi kararlar vermesine imkân tanır. Virginia’nın Health Care Decisions Act’i, DC’nin Health-Care Decisions Act’i ve New York’un Family Health Care Decisions Act’i bu konuda birer öncelik sırası belirler. Hastanede veya bakımevinde verilen rutin tedavi kararları için bu sıralama çoğu zaman yeterlidir.

DC’nin artık kanunla tanıdığı destekli karar verme sözleşmeleri, kişinin yasal yetkisini korurken seçenekleri anlamasına ve tercihlerini ifade etmesine yardım edecek destekçiler belirlemesine olanak verir.

Sosyal Güvenlik İdaresi (Social Security Administration) tarafından atanan bir temsilci ödeme alıcısı (representative payee), hiçbir mahkeme kararına gerek kalmadan sosyal yardım gelirini yönetebilir.

Bunlardan biri asıl sorunu karşılıyorsa, hâkimin dilekçeyi reddetmesi veya kapsamını daraltması muhtemeldir. Hiçbiri karşılamıyorsa, bu boşluk davanızın özüdür ve dilekçede açıkça belirtilmelidir.

Sınırlı vesayet ile tam vesayet

Vasiye ihtiyaç duyulsa bile mahkemenin yalnızca delillerin desteklediği yetkileri vermesi gerekir. Sınırlı bir vesayet, tıbbi onay ve yerleştirme kararlarını kapsarken kişiyi küçük bir harçlığı yönetme, arkadaşlarını seçme veya gününü nasıl geçireceğine karar verme konusunda serbest bırakabilir. Kararın devretmediği her hak kişide kalır.

Olgular elverdiğinde dar kapsamlı vesayeti talep edin. Hâkimler ve değerlendiriciler, formdaki tüm yetkileri gerekçe göstermeden isteyen bir dilekçeyi fark eder; aşırı geniş bir talep davayı yavaşlatabilir veya hakkında başvuru yapılan kişinin (respondent) avukatının itirazına yol açabilir. Davanın merkezindeki kişi de onurunu daha fazla korur; bu da karar imzalandıktan çok sonra da sürecek aile ilişkileri açısından önemlidir.

Fazla beklemenin bedeli

Aileler, konuşması acı verici olduğu için ya da bir kardeş itiraz ettiği için dilekçe vermeyi çoğu zaman erteler. Beklemenin riski, kararın bunun yerine bir kriz anında verilmesidir: hastane hastayı güvenli olmayan bir eve taburcu etmez, banka şüpheli bir para çekme işleminden sonra hesabı dondurur ya da ev sahibi tahliye sürecini başlatır. Bu noktada tek seçenek acil vesayet dilekçesidir; bu yol daha hızlıdır, ancak mahkemeye daha az bilgi, aileye ise kimin atanacağı konusunda daha az kontrol imkânı bırakır.

Daha doğru sıra, konuyu erkenden gündeme getirmek, kişi henüz sürece katılabiliyorken bir ehliyet değerlendirmesi yaptırmak ve mahkemeye gitmeyi tamamen gereksiz kılabilecek miras planlaması araçlarını konuşmaktır. ABD’de miras planlamasının temel belgeleri, bu amaçla birbirini tamamlayacak şekilde birlikte işler.

Bir ebeveyninizin veya aile üyenizin mahkemece vasi atanmasını gerektirecek noktaya gelip gelmediğinden emin değilseniz, Capitol Law Partners ile yapacağınız bir görüşmede önce olguları ve daha az kısıtlayıcı seçenekleri değerlendirebiliriz. Görüşme planlayın.

Bu makale yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımamaktadır. Bu iletişim yoluyla avukat-müvekkil ilişkisi kurulmamaktadır.

Av. Sena Şahin. Bireyler, aileler ve işletme sahipleri için açık ve net hukuki rehberlik.

Bu konuda yardıma mı ihtiyacınız var? Yetişkinler ve küçükler için yasal vesayet sayfamıza göz atın veya randevu alın.